W polskim prawie spadkowym często spotykamy się z pojęciami „niegodności dziedziczenia” oraz „wydziedziczenia”. Choć brzmią podobnie i dotyczą dziedziczenia, ich znaczenie prawne, przesłanki oraz skutki są zupełnie inne. W tym artykule wyjaśniam, czym różnią się te instytucje, jakie mają konsekwencje i kiedy mogą zostać zastosowane.
Czym jest niegodność dziedziczenia?
Definicja i podstawa prawna
Niegodność dziedziczenia to instytucja prawa spadkowego, która polega na pozbawieniu spadkobiercy prawa do dziedziczenia w sytuacji, gdy jego zachowanie wobec spadkodawcy było szczególnie naganne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 928 § 1 Kodeksu Cywilnego Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.1
Co to oznacza w praktyce?
W przypadku wystąpienia przesłanek wymienionych w przepisie spadkobierca może być na żądanie osoby uprawnionej (np. innego spadkobiercy lub wierzyciela) uznany – na mocy orzeczenia sądu – za niegodnego dziedziczenia. Taki spadkobierca traktowany jest, jakby nie dożył śmierci spadkodawcy. Sankcja ta ma jednak charakter indywidualny: jako następstwo nagannego zachowania określonej osoby dotyka tylko jej i nie rozciąga się na inne osoby (zstępnych, małżonka osoby niegodnej), które mogą dochodzić do dziedziczenia, a w przypadku zstępnych – również uzyskać zachowek po spadkodawcy2. W konsekwencji więc , w przypadku wydziedziczenia np. syna uprawnieni do dziedziczenia i zachowku są wnuki spadkodawcy, a w przypadku wydziedziczenia męża, dzieci spadkodawcy. W praktyce sytuacje te nastarczają wielu problemów spadkobiercą.
Wyobraźmy sobie np. że Basia wystąpiła o uznanie jej brata Jana za niegodnego dziedziczenie bo ten nigdy nie spotykał się z matką Katarzyną, za młodu pobił Ją i zerwał kontakt z rodziną, a po śmierci (o której dowiedział się z pisma z sądu) domaga się zachowku po matce, która dom przepisała w testamencie córce. Sąd uznając, że zaistniały przesłanki do uznania Jana za niegodnego dziedziczenia wydał orzeczenie zgodne z jej żądaniem. Orzeczenie nie jest jednak dla Niej korzystne. Obecnie Basia nie może spać spokojnie bo z roszczeniem o zachowek wystąpiły małoletnie dzieci Jana. Dzieci Jana nigdy nie poznały babci Katarzyny i nigdy nie udzieliły jej pomocy , a teraz domagają się do Basi więcej niż Jan (jeżeli dziecko jest małoletnie lub niezdolne dziecko lub trwale niezdolne do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału, zamiast standardowej jednej drugiej udziału).
Na czym polega wydziedziczenie?
Definicja i podstawa prawna
Wydziedziczenie z kolei to instytucja prawa spadkowego, polegająca na pozbawieniu zstępnych (dzieci, wnuków), małżonka lub rodziców prawa do zachowku, poprzez wyraźne wskazanie takiej woli w testamencie.
Wydziedziczenie nie oznacza po prostu pominięcia w testamencie – to świadome i uzasadnione pozbawienie zachowku, dopuszczalne wyłącznie w przypadkach przewidzianych w ustawie. Wola wydziedziczenia bezwględnie musi znaleść się w testamencie nie tylko poprzez wskazanie osoby wydziedziczonej, ale też poprzez uzasadnienie podstaw do wydziedziczenia. Spadkodawca nie musi przy pozbawieniu spadkobiercy zachowku (wydziedziczeniu) użyć słów ustawowych (verba legis), wystarczy, że wola wydziedziczenia wyraźnie wynika z treści testamentu, a powody wydziedziczenia pokrywają się z przyczynami, o których mowa w art. 1008 (wyrok SN z 23.06.1998 r., III CKN 561/97, LEX nr 1632159)3
Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego – spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli ten:
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych;
- postępuje w sposób rażąco sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wobec spadkodawcy;
- dopuścił się względem spadkodawcy lub jego najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci.
Co to oznacza w praktyce?
W przypadku wystąpienia przesłanek wymienionych w przepisie spadkodawca, poprzez złożenie oświadczenia woli w testamencie może dokonać wydziedziczenia osoby przez niego wskazanej. Osoba wydziedziczona traci prawo do zachowku. Należy jednak pamiętać, że jeżeli powody wydziedziczenia są nieprawdziwe lub nie zostały wskazane w testamencie, wydziedziczenie może zostać uznane za nieważne i w praktyce często do takich sytuacji dochodzi. Wydziedziczenie jako sankcja za naganne postępowanie oznaczonej osoby obejmuje swymi skutkami tę osobę (tu – zstępnego), a nie jej zstępnych, czyli dalszych zstępnych spadkodawcy. Przysługuje im ich własne prawo do zachowku, a nie prawo nabyte po ich przodku4.
Co ciekawe w jeżeli spadkodawca wydziedziczył, ale nie wskazywał spadkobierców testamentowych (testament negatywny), dalsi zstępni dochodzą do dziedziczenia ustawowego.
Niegodność dziedziczenia a wydziedziczenie – kluczowe różnice.
Poniżej zamieszczam porównanie z zastosowaniem różnych kryteriów:
| Kryterium | Niegodność dziedziczenia | Wydziedziczenie |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Art. 928 Kodeksu cywilnego | Art. 1008–1011 Kodeksu cywilnego |
| Forma zastosowania | Orzeczenie sądu – na wniosek osoby uprawnionej | Testament – oświadczenie spadkodawcy |
| Inicjatywa | Osoba uprawniona do dziedziczenia lub inny zainteresowany | Spadkodawca |
| Przesłanki | Umyślne, ciężkie przewinienia wobec spadkodawcy (przestępstwo, groźby, fałszerstwo testamentu) | Rażące naruszenie obowiązków rodzinnych lub przestępstwo wobec spadkodawcy lub jego bliskich |
| Skutek | Spadkobierca jest traktowany jakby nie dożył otwarcia spadku | Osoba wydziedziczona traci prawo do zachowku |
| Dotyczy | Każdego spadkobiercy | Tylko osób uprawnionych do zachowku (zstępni, małżonek, rodzice) |
| Możliwość cofnięcia skutku | Tak – przebaczenie przez spadkodawcę (nawet dorozumiane) | Tak – przez przebaczenie lub niewydziedziczenie (zmiana testamentu) |
| Wymóg uzasadnienia | Tak – sąd bada dowody i okoliczności | Tak – powody muszą być wyraźnie wskazane w testamencie |
| Możliwość zakwestionowania | Tak – w toku postępowania sądowego | Tak – można żądać uznania wydziedziczenia za nieskuteczne lub nieprawdziwe |
| Termin zgłoszenia | 1 rok od dnia, w którym osoba uprawniona dowiedziała się o przyczynie niegodności, nie później niż 3 lata od śmierci spadkodawcy (art. 929 k.c.) | Nie ma sztywnego terminu – wydziedziczenie podważa się w postępowaniu spadkowym lub o zachowek (5 lat). |
Podsumowanie:
- Niegodność dziedziczenia jest stwierdzana przez sąd po śmierci spadkodawcy i dotyczy wyjątkowo nagannego zachowania spadkobiercy.
- Wydziedziczenie to świadoma decyzja spadkodawcy, wyrażona w testamencie, mająca na celu pozbawienie konkretnej osoby prawa do zachowku.
Obie instytucje prowadzą do pozbawienia dziedziczenia, ale różnią się mechanizmem działania, przesłankami i procedurą.
Potrzebujesz pomocy w sprawach spadkowych? Skontaktuj się ze mną.
Zarówno niegodność dziedziczenia, jak i wydziedziczenie to zagadnienia, które budzą wiele emocji i wątpliwości prawnych. Jeśli zastanawiasz się, czy możesz skutecznie pozbawić kogoś prawa do spadku, chcesz dochodzić zachowku lub bronisz się przed jego roszczeniem – warto skorzystać z pomocy doświadczonego prawnika.
Jako adwokat specjalizujący się w sprawach spadkowych i rodzinnych, pomogę Ci ocenić Twoją sytuację i dobrać najlepszą strategię działania. Zapraszam do kontaktu – oferuję konsultacje stacjonarne oraz online.
📞 + 48 605 943 343
📧 [email protected]
🌐 adwokatannapawlak.pl
Nie czekaj, aż sprawa stanie się bardziej skomplikowana – działaj z profesjonalnym wsparciem.
A jeżeli chcesz poznać odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące obu opisanych instytucji kodeksowych, zapraszam Cię do kolejnego artykułu na moim blogu, w którym wyjaśniam je w sposób przystępny, praktyczny i oparty na realnych sprawach z sali sądowej.
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, ↩︎
- A. Sylwestrzak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, LEX/el. 2025, art. 928. ↩︎
- J. Ciszewski, J. Knabe [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2024, art. 1008. ↩︎
- A. Sylwestrzak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, LEX/el. 2025, art. 1011. ↩︎